Batmanın beş aşaması
Milyon dolarların çuvallarla taşındığı, akıl almaz faizlerin yıllarca ödendiği, sonunda patlayan futbolcu fonu skandalı gündemimize bomba gibi düştü. Yorumcular “aklı olan nasıl buna kanar” diye soruyor. Bana sorarsanız birçok girişimci bir yere kadar kanar. Buradaki sorun akıl değil, akıl tutulması, bir tür insani zaaf. Aldatılan kocanın en son anlayan olması gibi, batan girişimci de genelde en son gören oluyor.
Psikolojide kederin beş aşaması vardır. Başına kötü bir şey gelen herkes, sırasıyla “inkar, öfke, pazarlık, depresyon, kabul” aşamalarını yaşar. Önce inanmaz, sonra isyan eder, şöyle olsaydı böyle olmazdı diye pazarlık eder, bir süre acısını yaşar, sonunda kabullenip hayata döner. Akıllı-akılsız, okumuş-cahil, zengin-fakir her insan bunu yaşıyorsa, yapısal bir nedeni olmalı. İnsanız, kusurlarımız var, ama belli durumlarda herkes aynı şekilde davranıyorsa buna kusur denemez, olsa olsa çevre koşulları denir. Yağmur yağacağı belliyse, kusur bulutta değil şemsiyesiz çıkandadır.
30 yıldır küçük girişimcilerin dünyasındayım, işini batıran girişimcilerin kederin beş aşaması gibi belli aşamalardan geçtiği dikkatimi çekti. Akıllı, eğitimli, paralı girişimciler bile, işler kötüye gidince bir tür akıl tutulması yaşıyor. Batmanın beş aşamasını “hayal, israf, ısrar, inkar, kabul” olarak tanımladım. Yağmur-şemsiye örneğindeki gibi, kaçış yoksa çaresi nedir, ona bakalım.
Büyük işlerde patron iş fırsatlarını uzmanlara araştırtır, en iyisini seçer, kaynak bulur, kadro kurar, sonra yatırım yapar. Küçük işlerde girişimci kendi bilgi ve deneyimiyle araştırır, kendi tercihine göre seçer, kendi imkanları çerçevesinde yatırım yapar. Dünya genelinde küçük işlerin yarısının ilk 5 yılda batması, biraz da yetersiz araştırma yüzünden. Yapacak şey yok, eldeki imkan bu, ama batmanın aşamalarını, emarelerini bilirsek erken görüp önlem alabiliriz. Ne demişler, erken teşhis hayat kurtarır.
Hayal
Yatırım planlayan girişimci, çok kazanmayı, büyük işler yapmayı, takdir görmeyi vb. hayal eder. Ancak bir hayal uğruna yatırım yapılmaz. Girişimcinin vizyonu olur, riskleri tartar, iş planı yapar. “Neden olmasın” diyen hayal peşinde koşar, “neden olsun” diyen işin doğrusunu bulur.
Çaresi, yatırıma başlamadan bilenlere danışmak; pazarı tanımak, başaran ve batanların yapısını, nedenini anlamak; gerçekçi bir eylem planı hazırlamak ve azimle uygulamak.
İsraf
Mahmutpaşa nesli tedbirliydi, işten kazandığını işe yatırarak büyürdü. Tahsilli nesil kaldıraçla, dış kaynakla büyüyor. Batanlar ise israfa yatkın oluyor, balon gibi büyüyor. “Yapmışken tam olsun”, “hamama giren terler”, “borç yiğidin kamçısıdır” gibi söylemlerle yatırımın musluğunu açıyorlar. Yatırımın tedarikçileri de kendi çıkarları için israfı teşvik ediyor. İşin olağan cirosu ve karı, yapılan yüksek yatırımı ve faizini çıkaramıyor, plan bozuluyor.
Çaresi, yatırım aşamasında bilenlere danışmak, işin içindekilerden sektör normallerini öğrenmek; batanların yanlışlarını anlamak; işin gerektirdiğini yapmak, gereksiz masraftan kaçınmak.
Israr
Girişimci cesur, umutlu, dirençli, ısrarcı olur, ama nerede duracağını bilmek gerekir. İşler zora girdiğinde üstüne gitmek, motivasyon için zorlukları görmezden gelmek doğrudur, ama işin nereye gittiğini görmek gerekir. İş fikrinde ısrar, iş tutmadığında kişisel inada, kendini ispata dönerse o işten hayır gelmez.
Çaresi, karlı çalışmayı öngören A planının yanı sıra, zor zamanları öngören bir B planı yapmak; işler beklendiği gibi gitmezse ne yapacağını bilmek; daralmayı, taşınmayı, işi değiştirmeyi, taşeron kullanmayı, ortak almayı vb. planlamak; bütçe yapıp, performansı izleyip, B planına
ne zaman geçeceğini bilmek; azimli girişimciliği, gözü kara inatçılıktan ayırt edebilmek.
İnkar
Batmanın sondan bir önceki durağıdır. Girişimcinin çevresindeki herkes kuşkuyla bakıp uyarsa, işin kazancı masrafını karşılamasa bile o görmezden gelir. Batmanın travması ağır gelir, kendine konduramaz, her şey yolundaymış gibi davranır. Tedarikçi siparişini göndermez, tanıdıklar borç vermez, ortak arar ciddiye alınmaz, devretmek ister satamaz, giderek yalnızlaşır.
Çaresi, “A iyi” ve “B zor” planlarının yanı sıra “C çıkış” planı hazırlamak; riskleri tartıp, hangi durumda ne yapacağını, iş yürümezse nasıl çekileceğini, zararın neresinden nasıl döneceğini öngörmek. Kimse ayrılmak için evlenmez, ama bazen tek çözüm o olur. Batan girişimcilerin çoğu, bariz yanlışlar yaptığı için değil, riski öngörmediği, performansı izlemediği, zamanında önlem almadığı için köprüden önceki son çıkışı kaçırır.
Kabul
Batmanın son ve dönüşü olmayan aşamasıdır. Batmakta olan girişimci durumu göremez, gereğini yapamaz. İşin battığını ancak kredi geri çağrılınca, sevkiyat durunca, tahliye istenince, haciz gelince vb. kabullenir. Yapacak şey yok, hakem düdük çalınca maç biter.
Çaresi, iş batsa bile girişimci olarak yoluna devam etmek; alacaklılara iyi niyetle yaklaşıp kendi formülünü kabul ettirmek; batan işi kişisel gelişiminin bir basamağı olarak görüp bir sonraki işini kurmak.
Yürümek bile teknik olarak “kontrollü düşmek” değil midir? İş yapan risk alır, cesur olan riskin üstüne gider. Her girişimci her an batmanın her aşamasını yaşayabilir. Önemli olan riski bilmek, durumu görmek, önlemini almaktır. Hayal kurarken plan yapan, masraf yaparken israftan kaçınan, ısrarı inada, iyimserliği inkara vardırmayan, batarsa kabullenip yoluna devam eden girişimci mutlaka başarılı olur.
Gündemdeki futbolcular, hayal kurup yüksek faiz hevesine kapılmış, israf edip tüm parasını yatırmış, ısrar edip borçlanmış, dekont almayıp riski inkar etmiş, para batınca kabul edip avukat tutmuşlar. Batmanın beş aşamasını sırasıyla yaşamışlar. Esasen hepsi, maaşlı işe girmeyip risk alan, azimle çalışıp zirveye yükselen, yenilse bile daha iyi oynayıp, daha iyi yenilmek için sahaya çıkan bireysel girişimciler. Onların kolayca aldanmasına şaşan, hangi işinde batmanın hangi aşamasına gelmiş, ne çare bulmuş, nerede kitlenmiş, kendine baksın derim. Hepimiz girişimci olarak bu aşamalardan geçtik, dersimizi aldık, büyük konuşmayalım. Aman dikkat..
