ORTAKLIK
Ortaklık zor zenaat, kimi sorunsuz yürütür, kimi kedi-köpek gibi didişir. Ortaklık hukuku denen şeyi herkes farklı yorumlar, kimi ailece görüşmez, kimi sesini çıkarmaz. Her girişimci yeri geldiğinde ortaklık yapmayahazır olmalı, zamanı geldiğinde de ortaklığı bitirmeyi bilmelidir. Kimi şirkete hissedar olur, hukuka dayanır, kimi işe ortak olur, racona uyar. Ortaklığın yazılı olmayan kuralları vardır, bunları bilen, bunlara uyan, sorun yaşamaz.
Ortaklık nedeni
Girişimcilerin ortak arama nedenlerini kategorilere ayırırsak, analizi daha kolay yaparız.
· Sermaye – Sermaye eksiğini tamamlamak için kredi alıp riski artırmak yerine, ortak alıp risk paylaşılabilir. İşi başlatan ortak kendine belli hakları veya bedelsiz hisse alabilir.
· Emek – Girişimci, işin gerektirdiği bilgi ve beceriye sahip değilse, işi bilen eleman çalıştırmak yerine, yanına ortak alabilir. Eli taşın altında olan ortağın, maaşlı çalışan uzmandan daha motive olacağına inanılır.
· Altyapı - İş için gereken altyapıyı satın almak, kurmak, kiralamak yatırımı ve riski artıracağından, sahibine ortaklık önerilebilir, risk paylaşılır.
· İlişki – İşin verimli ve karlı yürümesi belli koşulların sağlanmasına bağlıysa, örneğin ruhsat, tahsis, teşvik vb. almak çok zorsa, büyük müşteriyi, güçlü tedarikçiyi uzun süreli bağlamak işin seyrini değiştirecekse, bunu sağlayacak kişiye pay verilebilir. Bu pay tek seferlik işte komisyon, uzun vadeli işte hisse olabilir.
· Varlık – Var olan bir mülkün, tesisin, patentin, markanın vb. müşterek sahipleri, o varlığa dayalı kurulan iş gelecekte çok kazandıracak umuduyla zoraki ortak olabilirler. Aile işini yürüten kardeşler, eşler, akrabalar, ortakların çocukları veya kat karşılığı müteahhitle anlaşan komşular en yaygın örnektir. Ortaklar niteliklerine göre seçilmedikleri için işe katkısı az olabilir, hatta hiç olmayabilir.
· Güven – Girişimcinin özgüveni zayıfsa, yanına işi bilen, onu yanlış yapmaktan koruyacak bir ortak almak isteyebilir. Hatta ortada iş bile yokken güvendiği birine birlikte iş yapmak için ısrar eder.
· Halka açılma – İş oturmuşsa tatminkar bir bedel üzerinden sermaye piyasasına açılabilir. Bu girişimcinin kar realizasyonu olarak görülmeli.
Ortaklığın süresi
Ortaklığın nedenlerine bakınca, halka açılma hariç, hemen hepsinin maddi değil, manevi olduğunu görüyoruz. Girişimci gereken parayı veya adamı bulamayacağı için değil, teminat ve faizle kredi almak yerine, maaş ödeyip uzman bulmak yerine, sabit yatırımı ve gideri azaltmak, riski paylaşmak için ortak alıyor.
İşi kurarken ortakların parası çok değerli, ancak iş oturup para kazanınca, ortakların bilgisi, becerisi, çevresi daha değerli oluyor. Baştaki dengeler, sonradan değişebiliyor, ortakların baştaki rolü, sondaki payını hak etmezse sorun çıkıyor. Yeni işleri kendi adına yürütmek, alırken veya satarken şirketin karını azaltan anlaşmalar, kar dağıtmamak, sermaye artırıp hisse azaltmak gibi şeyler yaşanabiliyor. Elbette küçük ortakları koruyan yasalar var, ama bir kez ortaklık zemini bozulmuşsa iş yürümüyor.
Konuya etik açıdan değil, dengeler ve ihtiyaçlar açısından bakmakta yarar var. Ortaklıklara süre biçmek, değişen dengelere göre tanımlar getirmek gerek.
Ortaklık nedenini oluşturan karşılıklı maddi ihtiyaç ve fayda sürüyorsa, ortaklık sorunsuz devam eder. Ortaklardan biri için azalır veya biterse, ortaklığı “kardan zarar” olarak görür. Daha karlı seçeneği olan bir yolunu bulup ayrılır, ayrılmaz devam ederse sorunlar da devam eder.
Esasen ortakların manevi ihtiyaçları maddi faydalarından daha önemli. Kimi emir almamak, kimi emir vermek istiyor; kimi prestij kazanmak, kimi güvende hissetmek istiyor; kimi ahde vefa için, kimi şirkete aidiyet duyduğu için ortaklığı sürdürme veya bitirme eğiliminde oluyor. Ortakların huylarına veya değerlerine aykırı bir durum varsa, o ortaklık sürdürülemiyor, her vesileyle sorun çıkıyor, ortaklar adeta birbirini ve işi baltalıyor.
Ortaklığı bitirmenin bir maliyeti var. Ortağın hissesini satın almak, işi yeniden kurmak, yeni marka oluşturmak, piyasaya güven vermek, bayilik ağı oluşturmak, ekip kurmak gibi işlerin maliyeti, ortaklardan birine pahalı, diğerine ucuz gelebilir. İşi bilen ayrılmayı, bilmeyen sürdürmeyi tercih edebilir, böyle bir durum oluşmuşsa o iş biter.
Ortakların rolleri
Ortakların işteki rolü, ayrılmak gerektiğinde yapılacakları tanımlar.
· Paralı ortak - Sermaye koyan bir kerelik işten karını alır çıkar, uzun süreli işte bizzat çalışan ortağın konumu günden güne güçlenir, ortaklığı sürdürmek istemeyebilir. Çaresi, konulan parayı risk sermayesi gibi görüp, karlı çıkış koşullarını baştan tanımlamak sorunu önler.
· Çalışan ortak - Kendi alanında uzman olan, işe emeğiyle katılır. İş büyüyüp uzmana para ödeyebildiğinde ortaklık payı ağır gelebilir. Çaresi, emeğin karşılığını baştan belirlemek, ucuza çalışmasını alacağına yazmak, sermaye payına faiz işletmek, ayrılırken ortakların hakkını almasını sağlamak.
· Bağlamacı ortak - İşin başında ilişkiyi kuran aracı hisse almışsa, iş oturduğunda başka katkısı olmuyorsa, şirkete yük olur. Çaresi, hizmete bir değer biçmek, süreli olarak kardan pay vermek.
· Girişimci ortak – İş fikrini bulan, işi kurup yöneten ortak, işin yapısına göre bir miktar bedelsiz hisse alır, sermaye koyamaz, teminat veremezse, denge zamanla değişebilir. İş beceriyle yürüyorsa girişimci ortağın rolü, iş parayla yürüyorsa sermayedar ortağın rolü önem kazanır. Çaresi, girişimciliğe değer biçmek, girişimci ortağı şirkete borçlandırmak veya baştaki katkısını sermayeye saymak, sonraki sermaye artışlarını istemek.
· Manevi ortak - İşin gereği olarak değil de, işi kuran girişimcinin tercihi olarak ortak alınan kardeş, eş, damat, güvenilir arkadaş, çevresi geniş kişi, emektar yardımcı gibi kişiler, iş kurumsallaşıp büyürse amacını ve önemini yitirir. Çaresi, manevi ortakların rolünü tanımlamak, gereğini yapmasını sağlamak, rolün değerini biçmek, ayrılırken ödemek. İşi kuran bunu yapmazsa, ikinci nesil hiç yapamaz.
Sorunsuz ortaklık için
Ortakların rolleri ve güçleri, başlarken yapılan tanımını korumalı, zamanla dengeler değişmemeli. Eğer mümkünse ortakların görevleri, rolleri dönüşümlü olmalı. Ortakların hakları, yetkileri, gelirleri net tanımlanmalı, şirketin çıkarı önde gelmeli. İşle ilgili her şey yazılı tanımlanmalı, kayda alınmalı, kararlar yazılmalı, işler raporlanmalı. Ortaklar arasındaki iletişimde güven esas olmalı. Ortaklar birbirlerinin huylarına, kusurlarına, hatalarına tolerans göstermeli, değiştirmeye çalışmamalı. Ortaklar özel yaşamlarını ayırmalı, sürtüşmelere neden olacak ortamlardan kaçınmalı.
Ortak alırken işe hangi aşamada, ne değer biçildiği şeffaf hesaplanmalı, ortaklar mutabık olmalı. Paranın hisseye mi, şirkete mi ödeneceği, şirketin ne için kullanacağı bilinmeli. Yönetimde ortakların söz hakkı tanımlanmalı, yönetimin performansı ölçülmeli, yetersiz kalması durumunda yaptırımlar konulmalı. Ortakların hayata bakışı ve işten beklentisi birbirine yakın olmalı. Ortakların birlikte yapacakları, tek başlarına yapacaklarının toplamından fazla olmalı.
Tüm girişimcilere sorunsuz bir ortaklık ve adil bir ayrılık diliyorum. Aman dikkat..
