HAZIR İŞ DEVRALMAK
Her girişimci işini kendisi kurmuyor, süren bir işe ortak olmak veya işi devralmak da mümkün. Müstakil işler üç yılda oturur, sağlamcı girişimciler ilk yıllarda yaşanacak sorunlarla uğraşmak yerine, hazır yürüyen bir iş almayı tercih ediyor.
İşin değeri
İşlerin değerlemesini, SPK belgeli uzmanlar yapar. Şirket kayıtlarından hareketle, defter değeri, tasfiye değeri, hisse değeri, piyasa değeri, yeniden kurma değeri, teşebbüs değeri, net aktif değeri, cari borsa değeri, fırsat değeri gibi hesap yöntemleri kullanılır. Sektör normallerinden hareketle, şirketin sağladığı veya ortaklara dağıttığı karı belli bir yılla çarparak değer biçilir. Uzman kendi kanaatine göre marka değeri, karlılık, varlıklar, fikri haklar, insan kaynakları, pazar payı, dağıtım kanalı, büyüme potansiyeli, yönetim kalitesi gibi unsurları göz önüne alan ekspertiz değerini belirler.
Bu değerler birbirinden çok farklı olsa bile, sonuçta alıcı kendi parasıyla ne edeceğini söyler, satıcı razı olursa işin değeri ödenen bedel olur. Alıcı yoksa, satanın acelesi varsa fiyat düşer, rakipler almak için kapışırsa fiyat artar. Ne demişler, “deve bir akçe, kalsın; deve bin akçe, gelsin”.
Küçük işin değeri
Kayıtlı çalışan büyük işlerde bile değerleme net ve kesin olamıyorsa, kayıtsız çalışan küçük işleri devralmak isteyen ne yapsın? Değerleme uzmanı bilançoyu, rakamları görmeden, nasıl hesap yapsın? Devreden de genelde belirsiz ve yanlış bilgilerle geçiştirir, işi olduğundan iyi gösterir, hatta yazar kasadan fazladan fiş basar. Bunu bilen alıcılar önyargıyla “kazansa devretmez” der, o da yanlış. Devreden sıkılmıştır, beceremiyordur, hayat planı farklıdır, hazır iş devralmak iyi bir fırsat olabilir. Ancak devralan rakam göremezse, mecburen izlenimine, hislerine dayanarak karar verir, sıklıkla işin seyrini devraldıktan sonra görür, hayal kırıklığı yaşar.
Devirsepeti.com olarak 15 yıldır markalı küçük işleri değerliyoruz, devrediyoruz, piyasayı izliyoruz. F&M devir yöntemi dediğimiz bir sistematik geliştirdik. Kayıt tutmayan işletmeleri bile değerlemenin bir yolu illa ki bulunuyor. Zaman içinde geliştirdiğimiz teknikleri anlatayım.
Bilgi toplama
Devredenden işletmenin son 12 aylık cirosu, satın alma maliyeti, masrafları, personeli, kirası vb. yazılı olarak alınır. Sektör normallerine ve görünen performansa bakılıp kabaca değerlendirilir.
Devredenin son 12 ayda kestiği fişler, banka hareketleri, kredi kartı tahsilatı, yemek çeki komisyonları, aldığı faturalar, kira kontratı, çalışanların kayıtları, vergi ve sigorta ödemeleri vb. görülür. Satışta eksik fiş kesilse bile, ana ürünlerin satın almasında, kredi kartı, yemek çeki, internet siparişi gibi komisyon ödemelerinde tam fatura alınır. Satış kaydı eksik olsa bile, ödenen komisyonların, ana ürünlerin satın alma faturalarının kaydı tamdır.
Yüksek enflasyon ortamında 12 ay boyunca TL cinsinden gelir ve gider rakamları işe yaramaz. Enflasyondan arındırılmış bir ölçüt bulunmalıdır. Aylık rakamlar ay ortasındaki dolar kuruna çevrilerek döviz cinsinden aylık ciro bulunabilir. Ana ürünün aylık satış adedi veya aylık satın alma miktarı alınabilir. Aylık satış ana ürünün aylık fiyatına bölünerek yaklaşık satış miktarı bulunabilir. Amaç sezonel dalgalanmayı görmektir.
Satılan malın maliyetinin ciroya oranı, stok sayımı olmasa bile, 12 aylık toplam satın alma tutarını, 12 aylık toplam satışa bölerek yaklaşık olarak bulunur.
İşletmenin kirası ve masrafları, kayıtlar incelenerek bulunur. Detaya fazla girmeden, sabit gideri $ olarak veya ciroya oranı olarak bulmak yeterlidir.
İşletme hafta içi ve hafta sonu farklı saatlerde gözlemlenir. Müşteri sayısı, kişi başına tüketim, stok süresi, fire oranı, personelin temposu ve yeterliliği, satışın kaydı, tahsilatın şekli, paket gönderisi vb. bulunur.
İşletmenin varlıkları belirlenir. Dükkanın hava parası, kira avantajı, otopark, tabela, kaldırım, bahçe, depo kullanımı gibi imkanları, stokları, sponsorluk geliri, satışta ve satın almadaki avantajlı anlaşmaları, franchise hakkı, sadık müşterileri, franchise zincirin bölge koruması vb. için emsallere bakılıp değer takdir edilir.
İşletmenin müşteri sayısını artıracak veya azaltacak unsurlar, binanın deprem riski, komşulara ve yetkililere sorulup öğrenilir.
Kontrol
Devredenin beyan ettiği ile kayıtlardan bulunan rakamlar arasında büyük fark olmamalı. Beyanda küçük yanlışlar olabilir, ama büyük yalanlar varsa, kazancına göre fiyatı çok düşükse, aldıktan sonra büyük sorunlar çıkabilir, vazgeçmek daha hayırlıdır.
Toplanan bilgiler sektör normalleriyle, çevredeki rakiplerle, aynı markanın benzer yerlerdeki işletmeleriyle karşılaştırılır. Ciro, maliyet, masraf, normal düzeydeyse sorun yoktur. Ciro ve kar normalden yüksek veya düşükse, bunun nedenini anlamak gerekir. Devreden kişisel becerisi sayesinde para kazanıyorsa, devralan aynı performansı gösteremeyebilir. İşletmenin belirgin bir sorunu varsa, devralan bunu çözüp kar edebilir.
Aylık kredi kartı tahsilatı, satın alma tutarı gibi verilerden hareketle sezonel dalgalanma bulunur. İncelenen haftaya yıllık cironun yüzde kaçının düştüğü hesaplanır. Haftalık gözlemle bulunan ciro, o yüzdeye bölünür.masraf ve kar, sezonel dalgalanmadan hareketle, gözlem yapılan haftadannın rakamlarından yıllık toplamlar hesaplanır.
Küçük işlerde kayıp-kaçak olur, fark edilmezse sistematik hale gelir. Hammadde maliyetinin ciroya oranının, firenin, bedelsiz ikramın, tip kutusunun vb. sektör normallerinin üzerine çıkması, kayıp kaçak ihtimalini artırır. Günlük kasa raporunun satışla ve banka girişiyle uyumu, müşteri siparişinin doğru hazırlanması, satış gelirinin kasaya eksiksiz girmesi, personelin tüketimi gözlemlenir. Stokların sayımının doğruluğu, stoklara kimlerin erişimi olduğu anlaşılır. Şüpheli durum varsa, devralınca kadronun değişmesi gerekebilir.
Fiyat
Perakende işlerin yatırımını çıkarma süresi ve dolayısıyla devir bedeli, yıllık karının belli bir süreyle çarpılmasıyla bulunur. Batıda bu süre 5 yıldır, bizde ise 2-5 yıl arasında değişir, nedeni var. Batıda ekonomi istikrarlı, kredi bol ve ucuz, işletmecinin mesleki eğitimi olması gerekiyor, fırıncı, emlakçı gibi uzmanlığa dayanan küçük işler hayat boyu sürüyor. Bizde ekonomi istikrarsız, kredi az ve pahalı, bilen, bilmeyen, herkes her işi yapıyor.
İşi bilmeyen, yürütemediği için devrediyorsa, işi bilmeyen talip olmuyor, işi bilen ölü fiyatına alıyor veya sadece hava parasını veriyor, devir bedeli 1-1,5 yıllık karını aşamıyor.
Franchise zincirler, işi bilmeyen girişimcinin kolayca her işe girmesini, beceremeyenin bir başka bilmeyene devretmesini sağlıyor. Bu yüzden devir bedelini markanın işletmeye verdiği destek ve güven belirliyor. Zincir yeniyse 2-2,5, tanınmışsa 2,5-3,5, sektöründe liderse 4-5, dünya markası ve batmaz gibi görünüyorsa 6-7 yıllık karını alıyor.
Yıllık kar çarpanı hesabında işletmenin kuruluş bedeli, ekipmanın değeri, vb. hiç dikkate alınmaz. Kaça kurmuş olursa olsun, kepenk açıldığı andan itibaren karı dikkate alınır. O nedenle tutmayacak işe girme,
Karar
Hazır iş devralmak istiyorsanız, öncelikle doğru bilgiye ulaşmalısınız. İşi bizzat araştırmalı, artısını eksisini anlamalısınız. Devreden istediği fiyatı almak için olumsuz yanları göstermez, aracılar komisyon almak için olumlu yanları öne çıkarır, tanıdıklar sorumluluk almamak için olumsuz yanları öne çıkarır. Doğru bilgiyi işi bilen bağımsız uzmanlar verir.
Devir bedelini ödedikten sonra işletmenin kar etmediğini görmek devralanın kabusudur. Devirsepeti sisteminde devreden ciroyu, kirayı, karı beyan eder, devralan pazarlığını yapar, kaparoyu F&M tutar. Devralan işletmeyi inceler, beyan edilen rakamlar %5 eksik çıkarsa almak zorunda kalmaz.
İşletmenin geçmiş 12 ayına ilişkin bilgileri almak yetmez. Devralan işletmenin geleceğine yatırım yapar, gelecekte rekabetin ve müşterinin nasıl değişebileceğini de anlamak gerekir.
Devralanın esas dikkat etmesi gereken, kendine uygun işi seçmesidir. İşe gereken zamanı ayırmayan, eforu harcamayan, hizmeti vermeyen, kadroyu yönetemeyen, en önemlisi işini sevmeyen başarılı olamaz. Aman dikkat..
